คลังแนวคิด
ศัพท์ที่เจอบ่อยในข่าวจิตวิทยาและปรัชญา อธิบายสั้น ๆ เป็นภาษาไทย คำเหล่านี้จะขีดเส้นใต้ในบทความ แตะเพื่ออ่านความหมายได้ทันที
จิตวิทยา
- ความมุ่งมั่นไม่ย่อท้อ grit
ความเพียรและความหลงใหลต่อเป้าหมายระยะยาว แนวคิดของ Angela Duckworth ที่ดังมาก แต่หลักฐานบอกว่าทำนายความสำเร็จได้น้อยกว่าที่เล่า
- ความไม่ลงรอยทางปัญญา cognitive dissonance
ความอึดอัดใจเมื่อความเชื่อกับการกระทำของเราขัดกัน ซึ่งมักทำให้เราเปลี่ยนความเชื่อแทนการเปลี่ยนพฤติกรรม
- ความโศกที่สังคมไม่ยอมรับ disenfranchised grief
ความโศกที่ผู้คนรอบตัวไม่ยอมรับว่าเป็นความโศก เช่น การเสียสัตว์เลี้ยง การแท้ง การเลิกรา หรือการสูญเสียอาชีพ
- ความสะใจ schadenfreude
ความรู้สึกพอใจเมื่อเห็นคนอื่นเจอเรื่องร้าย โดยเฉพาะคนที่เรามองว่าสมควรโดน หรือคนที่เราอิจฉา
- บุคลิกภาพห้าองค์ประกอบ Big Five personality traits
โมเดลบุคลิกภาพที่ได้รับการยอมรับมากที่สุดในจิตวิทยา แบ่งเป็นห้ามิติ: เปิดรับประสบการณ์ ความรับผิดชอบ การเปิดเผยชอบสังคม ความเป็นมิตร และความหวั่นไหวทางอารมณ์
- โรควิตกกังวล anxiety disorders
กลุ่มโรคที่ความกลัวหรือความกังวลรุนแรง นานเกินเหตุ และรบกวนชีวิต ต่างจากความกังวลปกติที่ทุกคนมี และรักษาได้ผลดี
- อคติยืนยันความเชื่อ confirmation bias
แนวโน้มที่เราจะหา จำ และตีความข้อมูลในทางที่ยืนยันสิ่งที่เชื่ออยู่แล้ว
ปรัชญา
- เจตจำนงเสรี free will
คำถามว่าเราเลือกได้อย่างเสรีจริงหรือไม่ ถ้าทุกอย่างในจักรวาลเป็นไปตามเหตุก่อนหน้า และถ้าไม่เสรี เรายังต้องรับผิดชอบไหม
- ประโยชน์นิยม utilitarianism
แนวคิดจริยศาสตร์ที่ตัดสินการกระทำจากผลลัพธ์ การกระทำที่ถูกคือการกระทำที่ทำให้เกิดความสุขรวมมากที่สุดแก่คนจำนวนมากที่สุด
- ปัญหารถราง the trolley problem
การทดลองทางความคิดว่าควรหักรถรางให้ชนคนหนึ่งคนเพื่อช่วยห้าคนหรือไม่ ใช้ถามว่าผลลัพธ์อย่างเดียวพอตัดสินถูกผิดได้ไหม
- มนุษยนิยม humanism
ทัศนะที่ให้คุณค่ากับเหตุผล จริยธรรม และศักดิ์ศรีของมนุษย์ โดยไม่อาศัยสิ่งเหนือธรรมชาติ ในบางประเทศได้รับการคุ้มครองเทียบเท่าความเชื่อทางศาสนา
- ลัทธิเต๋า Daoism and wu wei
ปรัชญาจีนของเล่าจื๊อและจวงจื่อ ที่สอนให้ใช้ชีวิตกลมกลืนกับวิถีธรรมชาติ (เต๋า) และกระทำแบบไม่ฝืน (อู๋เหวย)
- ลัทธิสโตอิก Stoicism
ปรัชญากรีก-โรมันที่สอนให้แยกสิ่งที่ควบคุมได้ออกจากสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ และใช้ชีวิตตามเหตุผลและคุณธรรม
- อัตถิภาวนิยม existentialism
ปรัชญาที่เน้นว่ามนุษย์ไม่มีแก่นสารสำเร็จรูป เราสร้างความหมายของชีวิตด้วยการเลือก และต้องรับผิดชอบต่อการเลือกนั้น
พุทธธรรม
- การเจริญสติ mindfulness
การฝึกรับรู้สิ่งที่เกิดขึ้นในขณะปัจจุบันอย่างไม่ตัดสิน รากมาจากสติปัฏฐานในพุทธศาสนา และถูกนำไปใช้ในการบำบัดสมัยใหม่
- ทุกข์ dukkha
หลักพุทธที่ว่าชีวิตมีความไม่น่าพอใจเป็นธรรมดา ทั้งความเจ็บปวดตรง ๆ ความแปรปรวน และความไม่เที่ยงของทุกสิ่ง
- เมตตาภาวนา loving-kindness meditation (mettā)
การฝึกจิตให้ปรารถนาดีต่อตัวเองและผู้อื่น ขยายวงจากคนใกล้ตัวไปถึงคนที่ไม่ชอบและสรรพสัตว์
- อนัตตา anattā (non-self)
หลักพุทธที่ว่าไม่มีตัวตนถาวรที่เป็นแก่นแท้ สิ่งที่เราเรียกว่า "ฉัน" คือกระบวนการของขันธ์ห้าที่เปลี่ยนตลอด
อ่านงานวิจัยให้เป็น
- การทดลองแบบสุ่ม randomized controlled trial (RCT)
การแบ่งผู้เข้าร่วมเป็นกลุ่มด้วยการสุ่ม แล้วให้แต่ละกลุ่มได้รับสิ่งต่างกัน เป็นวิธีที่ดีที่สุดในการบอกว่าอะไรเป็นสาเหตุของอะไร
- การรายงานตนเอง self-report
ข้อมูลที่ได้จากการให้คนตอบเองว่ารู้สึกหรือทำอะไร สะดวกแต่อาจคลาดเคลื่อนจากความจำและความอยากดูดี
- การลงทะเบียนล่วงหน้า preregistration
การประกาศแผนวิจัยและวิธีวิเคราะห์ไว้ก่อนเก็บข้อมูล เพื่อกันการปรับวิธีวิเคราะห์ภายหลังจนได้ผลที่ต้องการ
- ความสัมพันธ์ไม่ใช่เหตุและผล correlation is not causation
สองอย่างที่เกิดคู่กันบ่อย ไม่ได้แปลว่าอย่างหนึ่งทำให้เกิดอีกอย่าง อาจมีปัจจัยที่สามหรือเป็นเหตุกลับทาง
- งานรวมผล meta-analysis
การรวมผลจากงานวิจัยหลายชิ้นในคำถามเดียวกันมาคำนวณใหม่ เพื่อดูภาพรวมที่น่าเชื่อกว่างานชิ้นเดียว
- นัยสำคัญทางสถิติ statistical significance
เกณฑ์ที่บอกว่าผลที่เห็นไม่น่าเกิดจากความบังเอิญอย่างเดียว แต่ไม่ได้บอกว่าผลนั้นใหญ่หรือสำคัญในชีวิตจริง
- พรีพรินต์ preprint
งานวิจัยฉบับร่างที่เผยแพร่ก่อนผ่านการตรวจโดยผู้ทรงคุณวุฒิ อ่านได้เร็วแต่ต้องระวังมากกว่า
- ยาหลอก placebo / placebo effect
สารหรือวิธีที่ไม่มีฤทธิ์รักษาจริง ใช้เป็นตัวเทียบในการทดลอง และความคาดหวังต่อมันก็ทำให้คนรู้สึกดีขึ้นได้จริง
- วิกฤตการทำซ้ำ replication crisis
การค้นพบว่างานวิจัยดังจำนวนมาก โดยเฉพาะในจิตวิทยา ทำซ้ำแล้วไม่ได้ผลเหมือนเดิม