TheTham

คลังแนวคิด

ศัพท์ที่เจอบ่อยในข่าวจิตวิทยาและปรัชญา อธิบายสั้น ๆ เป็นภาษาไทย คำเหล่านี้จะขีดเส้นใต้ในบทความ แตะเพื่ออ่านความหมายได้ทันที

จิตวิทยา

  • ความมุ่งมั่นไม่ย่อท้อ grit

    ความเพียรและความหลงใหลต่อเป้าหมายระยะยาว แนวคิดของ Angela Duckworth ที่ดังมาก แต่หลักฐานบอกว่าทำนายความสำเร็จได้น้อยกว่าที่เล่า

  • ความไม่ลงรอยทางปัญญา cognitive dissonance

    ความอึดอัดใจเมื่อความเชื่อกับการกระทำของเราขัดกัน ซึ่งมักทำให้เราเปลี่ยนความเชื่อแทนการเปลี่ยนพฤติกรรม

  • ความโศกที่สังคมไม่ยอมรับ disenfranchised grief

    ความโศกที่ผู้คนรอบตัวไม่ยอมรับว่าเป็นความโศก เช่น การเสียสัตว์เลี้ยง การแท้ง การเลิกรา หรือการสูญเสียอาชีพ

  • ความสะใจ schadenfreude

    ความรู้สึกพอใจเมื่อเห็นคนอื่นเจอเรื่องร้าย โดยเฉพาะคนที่เรามองว่าสมควรโดน หรือคนที่เราอิจฉา

  • บุคลิกภาพห้าองค์ประกอบ Big Five personality traits

    โมเดลบุคลิกภาพที่ได้รับการยอมรับมากที่สุดในจิตวิทยา แบ่งเป็นห้ามิติ: เปิดรับประสบการณ์ ความรับผิดชอบ การเปิดเผยชอบสังคม ความเป็นมิตร และความหวั่นไหวทางอารมณ์

  • โรควิตกกังวล anxiety disorders

    กลุ่มโรคที่ความกลัวหรือความกังวลรุนแรง นานเกินเหตุ และรบกวนชีวิต ต่างจากความกังวลปกติที่ทุกคนมี และรักษาได้ผลดี

  • อคติยืนยันความเชื่อ confirmation bias

    แนวโน้มที่เราจะหา จำ และตีความข้อมูลในทางที่ยืนยันสิ่งที่เชื่ออยู่แล้ว

ปรัชญา

  • เจตจำนงเสรี free will

    คำถามว่าเราเลือกได้อย่างเสรีจริงหรือไม่ ถ้าทุกอย่างในจักรวาลเป็นไปตามเหตุก่อนหน้า และถ้าไม่เสรี เรายังต้องรับผิดชอบไหม

  • ประโยชน์นิยม utilitarianism

    แนวคิดจริยศาสตร์ที่ตัดสินการกระทำจากผลลัพธ์ การกระทำที่ถูกคือการกระทำที่ทำให้เกิดความสุขรวมมากที่สุดแก่คนจำนวนมากที่สุด

  • ปัญหารถราง the trolley problem

    การทดลองทางความคิดว่าควรหักรถรางให้ชนคนหนึ่งคนเพื่อช่วยห้าคนหรือไม่ ใช้ถามว่าผลลัพธ์อย่างเดียวพอตัดสินถูกผิดได้ไหม

  • มนุษยนิยม humanism

    ทัศนะที่ให้คุณค่ากับเหตุผล จริยธรรม และศักดิ์ศรีของมนุษย์ โดยไม่อาศัยสิ่งเหนือธรรมชาติ ในบางประเทศได้รับการคุ้มครองเทียบเท่าความเชื่อทางศาสนา

  • ลัทธิเต๋า Daoism and wu wei

    ปรัชญาจีนของเล่าจื๊อและจวงจื่อ ที่สอนให้ใช้ชีวิตกลมกลืนกับวิถีธรรมชาติ (เต๋า) และกระทำแบบไม่ฝืน (อู๋เหวย)

  • ลัทธิสโตอิก Stoicism

    ปรัชญากรีก-โรมันที่สอนให้แยกสิ่งที่ควบคุมได้ออกจากสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ และใช้ชีวิตตามเหตุผลและคุณธรรม

  • อัตถิภาวนิยม existentialism

    ปรัชญาที่เน้นว่ามนุษย์ไม่มีแก่นสารสำเร็จรูป เราสร้างความหมายของชีวิตด้วยการเลือก และต้องรับผิดชอบต่อการเลือกนั้น

พุทธธรรม

  • การเจริญสติ mindfulness

    การฝึกรับรู้สิ่งที่เกิดขึ้นในขณะปัจจุบันอย่างไม่ตัดสิน รากมาจากสติปัฏฐานในพุทธศาสนา และถูกนำไปใช้ในการบำบัดสมัยใหม่

  • ทุกข์ dukkha

    หลักพุทธที่ว่าชีวิตมีความไม่น่าพอใจเป็นธรรมดา ทั้งความเจ็บปวดตรง ๆ ความแปรปรวน และความไม่เที่ยงของทุกสิ่ง

  • เมตตาภาวนา loving-kindness meditation (mettā)

    การฝึกจิตให้ปรารถนาดีต่อตัวเองและผู้อื่น ขยายวงจากคนใกล้ตัวไปถึงคนที่ไม่ชอบและสรรพสัตว์

  • อนัตตา anattā (non-self)

    หลักพุทธที่ว่าไม่มีตัวตนถาวรที่เป็นแก่นแท้ สิ่งที่เราเรียกว่า "ฉัน" คือกระบวนการของขันธ์ห้าที่เปลี่ยนตลอด

อ่านงานวิจัยให้เป็น

  • การทดลองแบบสุ่ม randomized controlled trial (RCT)

    การแบ่งผู้เข้าร่วมเป็นกลุ่มด้วยการสุ่ม แล้วให้แต่ละกลุ่มได้รับสิ่งต่างกัน เป็นวิธีที่ดีที่สุดในการบอกว่าอะไรเป็นสาเหตุของอะไร

  • การรายงานตนเอง self-report

    ข้อมูลที่ได้จากการให้คนตอบเองว่ารู้สึกหรือทำอะไร สะดวกแต่อาจคลาดเคลื่อนจากความจำและความอยากดูดี

  • การลงทะเบียนล่วงหน้า preregistration

    การประกาศแผนวิจัยและวิธีวิเคราะห์ไว้ก่อนเก็บข้อมูล เพื่อกันการปรับวิธีวิเคราะห์ภายหลังจนได้ผลที่ต้องการ

  • ความสัมพันธ์ไม่ใช่เหตุและผล correlation is not causation

    สองอย่างที่เกิดคู่กันบ่อย ไม่ได้แปลว่าอย่างหนึ่งทำให้เกิดอีกอย่าง อาจมีปัจจัยที่สามหรือเป็นเหตุกลับทาง

  • งานรวมผล meta-analysis

    การรวมผลจากงานวิจัยหลายชิ้นในคำถามเดียวกันมาคำนวณใหม่ เพื่อดูภาพรวมที่น่าเชื่อกว่างานชิ้นเดียว

  • นัยสำคัญทางสถิติ statistical significance

    เกณฑ์ที่บอกว่าผลที่เห็นไม่น่าเกิดจากความบังเอิญอย่างเดียว แต่ไม่ได้บอกว่าผลนั้นใหญ่หรือสำคัญในชีวิตจริง

  • พรีพรินต์ preprint

    งานวิจัยฉบับร่างที่เผยแพร่ก่อนผ่านการตรวจโดยผู้ทรงคุณวุฒิ อ่านได้เร็วแต่ต้องระวังมากกว่า

  • ยาหลอก placebo / placebo effect

    สารหรือวิธีที่ไม่มีฤทธิ์รักษาจริง ใช้เป็นตัวเทียบในการทดลอง และความคาดหวังต่อมันก็ทำให้คนรู้สึกดีขึ้นได้จริง

  • วิกฤตการทำซ้ำ replication crisis

    การค้นพบว่างานวิจัยดังจำนวนมาก โดยเฉพาะในจิตวิทยา ทำซ้ำแล้วไม่ได้ผลเหมือนเดิม