ทาลีสThales of Miletus

เรารู้จักทาลีสจากใคร

ทาลีสไม่ได้ทิ้งงานเขียนไว้ให้เราเลย ทุกอย่างที่เรารู้มาจากคนที่เขียนถึงเขาทีหลัง บางคนห่างไปร้อยกว่าปี บางคนเกือบพันปี ยิ่งห่างมากยิ่งต้องระวัง TheTham จึงติดป้ายทุกเรื่องในหน้านี้ว่าเชื่อได้แค่ไหน

1. เฮโรโดตัสราว 430 ปีก่อน ค.ศ.
   ห่างราว 115 ปี

   นักประวัติศาสตร์ เล่าเรื่องสุริยุปราคาและงานการเมือง

2. เพลโตราว 370 ปีก่อน ค.ศ.
   ห่างราว 175 ปี

   เล่าเรื่องทาลีสตกบ่อ และจัดให้อยู่ในเจ็ดปราชญ์

3. อริสโตเติลราว 340 ปีก่อน ค.ศ.
   ห่างราว 205 ปี

   แหล่งหลักเรื่องแนวคิด "น้ำ" และเรื่องเครื่องบีบมะกอก

4. ยูเดมัสราว 320 ปีก่อน ค.ศ.
   ห่างราว 225 ปี

   เขียนประวัติเรขาคณิตและดาราศาสตร์ (หนังสือหายไปแล้ว เหลือแต่คนอื่นยกมา)

5. ดีโอจีนีส แลเอร์เชียสราว ค.ศ. 230
   ห่างราว 775 ปี

   รวบรวมเกร็ดชีวิตทั้งหมด รวมทั้งเรื่องวัดพีระมิดและการตาย

6. โพรคลัสราว ค.ศ. 450
   ห่างราว 995 ปี

   บอกว่าทาลีสค้นพบทฤษฎีบทเรขาคณิตข้อไหนบ้าง โดยอ้างยูเดมัส

ป้ายในหน้านี้: แหล่งโบราณหลักยืนยันเล่าต่อกันมานักวิชาการยังเถียงกัน

ความคิดที่เปลี่ยนโลก

1. 

   แหล่งโบราณหลักยืนยัน

   ทุกสิ่งเริ่มจากน้ำ

   ก่อนทาลีส ชาวกรีกอธิบายโลกด้วยเทพ ฟ้าร้องเพราะซูส แผ่นดินไหวเพราะโพไซดอนกระทืบเท้า ทาลีสถามคำถามใหม่ว่า ถ้าทุกอย่างเปลี่ยนรูปไปได้เรื่อย ๆ อะไรคือ "ของตั้งต้น" ที่อยู่ใต้ความเปลี่ยนแปลงทั้งหมด คำตอบของเขาคือ "น้ำ"

   อริสโตเติลเดาว่าทาลีสคิดแบบนี้เพราะสิ่งมีชีวิตทุกชนิดต้องการความชื้น เมล็ดพืชก็ชื้น และน้ำเป็นสิ่งเดียวที่เราเห็นเป็นได้ทั้งของแข็ง ของเหลว และไอ ทาลีสยังบอกว่าแผ่นดินลอยอยู่บนน้ำเหมือนท่อนไม้ และแผ่นดินไหวเกิดเพราะน้ำข้างใต้กระเพื่อม

   คำตอบผิด แต่วิธีถามถูก คำอธิบายของเขาไม่พึ่งเทพ จึงมีคนเถียงได้ และศิษย์ของเขาก็เถียงจริง ๆ อนักซิมานเดอร์ตอบว่าเป็น "สิ่งไร้ขอบเขต" อนักซิมีนีสตอบว่าเป็นอากาศ การเถียงต่อกันเป็นทอด ๆ แบบนี้คือจุดเริ่มของวิทยาศาสตร์

   ที่มาโบราณ: อริสโตเติล Metaphysics 983b, On the Heavens 294a; เซเนกา Natural Questions III.14

2. 

   แหล่งโบราณหลักยืนยัน

   หินแม่เหล็กมีวิญญาณ

   ทาลีสสังเกตว่าหินแม่เหล็กดูดเหล็กได้ทั้งที่ไม่มีใครผลัก เขาจึงบอกว่าหินนั้น "มีวิญญาณ" เพราะสำหรับเขา วิญญาณคือสิ่งที่ทำให้ของเคลื่อนไหวได้เอง

   จากตรงนี้มาถึงประโยคดังที่อริสโตเติลยกมาว่า "ทุกสิ่งเต็มไปด้วยเทพ" ฟังดูขัดกับข้อก่อน แต่นักวิชาการหลายคนอ่านว่า ทาลีสไม่ได้ย้อนกลับไปหาเทพแบบโฮเมอร์ เขากำลังบอกว่าพลังที่ทำให้สิ่งต่าง ๆ เคลื่อนไหวนั้นอยู่ในธรรมชาติเอง

   ที่มาโบราณ: อริสโตเติล On the Soul 405a, 411a

3. 

   เล่าต่อกันมา

   วัดพีระมิดด้วยเงา

   เรื่องเล่าว่าทาลีสเดินทางไปอียิปต์ ตอนนั้นมหาพีระมิดมีอายุราวสองพันปีแล้ว ไม่มีใครปีนขึ้นไปวัดความสูงได้ ทาลีสปักไม้ไว้ข้าง ๆ แล้วรอจนถึงเวลาที่ "เงาของไม้ยาวเท่าตัวไม้" ตอนนั้นเงาของพีระมิดก็ต้องยาวเท่าความสูงของพีระมิดด้วย

   เคล็ดลับคือแสงแดดตกลงมาเป็นมุมเดียวกันทุกที่ สามเหลี่ยมเล็กของไม้กับสามเหลี่ยมใหญ่ของพีระมิดจึงมีรูปร่างเดียวกัน ต่างกันแค่ขนาด นี่คือหลักสามเหลี่ยมคล้ายที่เรายังเรียนกันทุกวันนี้ และใช้หาระยะทางของสิ่งที่ไปไม่ถึงได้ทุกอย่าง ยูเดมัสบอกว่าทาลีสใช้หลักทำนองนี้คำนวณระยะเรือกลางทะเลจากฝั่งด้วย

   ที่มาโบราณ: ฮีโรนีมัส อ้างใน ดีโอจีนีส แลเอร์เชียส I.27; พลูทาร์ก งานเลี้ยงของเจ็ดปราชญ์ 147; โพรคลัส อรรถกถายุคลิด 352

4. เล่าต่อกันมา

   มุมในครึ่งวงกลมเป็นมุมฉากเสมอ

   ลากเส้นผ่านศูนย์กลางของวงกลม แล้วเลือกจุดไหนก็ได้บนขอบวงกลม ลากเส้นจากจุดนั้นไปยังปลายทั้งสองข้าง มุมที่ได้จะเป็น 90 องศาเสมอ ไม่ว่าจะเลือกจุดไหน

   ตำนานเล่าว่าทาลีสดีใจกับการค้นพบนี้จนถวายวัวหนึ่งตัวแก่เทพ ปัจจุบันข้อนี้ยังเรียกกันว่า "ทฤษฎีบทของทาลีส" นักประวัติศาสตร์คณิตศาสตร์เห็นตรงกันว่าทาลีสยังไม่ได้ "พิสูจน์" แบบยุคลิด น่าจะเป็นการลองวาดซ้ำ ๆ จนมั่นใจ แต่การตั้งข้อความทั่วไปที่ใช้ได้กับทุกวงกลม แทนการวัดที่ดินเป็นแปลง ๆ แบบชาวอียิปต์ ก็เป็นก้าวใหญ่แล้ว

   ที่มาโบราณ: แพมฟิลา อ้างใน ดีโอจีนีส แลเอร์เชียส I.24–27; โพรคลัส อรรถกถายุคลิด 157, 250, 299

เรื่องเล่าในชีวิต

1. 

   28 พฤษภาคม 585 ปีก่อน ค.ศ.นักวิชาการยังเถียงกัน

   สุริยุปราคาที่หยุดสงคราม

   อาณาจักรลีเดียกับมีเดียรบกันมาห้าปีไม่รู้ผล วันหนึ่งกลางการรบ ฟ้ากลางวันมืดลงเป็นกลางคืน ทหารทั้งสองฝ่ายตกใจจนเลิกรบและทำสัญญาสงบศึก เฮโรโดตัสเขียนว่าทาลีสบอกชาวไอโอเนียไว้ล่วงหน้าแล้วว่าจะเกิดขึ้นภายในปีนั้น

   ส่วนที่แน่นอนคือ สุริยุปราคาเต็มดวงเกิดขึ้นจริงในแถบนั้นเมื่อ 28 พฤษภาคม 585 ปีก่อน ค.ศ. นักดาราศาสตร์ยุคปัจจุบันคำนวณย้อนหลังได้ ส่วนที่ยังเถียงกันคือ ทาลีสทำนายได้จริงไหม เพราะการทำนายว่าสุริยุปราคาจะเห็นได้ที่ไหนต้องใช้ความรู้ที่ยุคนั้นยังไม่มี บางคนจึงเห็นว่าเรื่องนี้ถูกเติมแต่งทีหลัง (Mosshammer, 1981) อีกฝั่งเห็นว่าเรื่องนี้มีคนโบราณยืนยันหลายคนเกินกว่าจะเป็นเรื่องแต่ง (Panchenko, 1994)

   ที่มาโบราณ: เฮโรโดตัส Histories I.74; Mosshammer (1981) TAPA 111; Panchenko (1994) Journal for the History of Astronomy 25

2. 

   เล่าต่อกันมา

   รวยได้ ถ้าอยากรวย

   คนในเมืองชอบเยาะทาลีสว่า ถ้าปรัชญามีประโยชน์จริง ทำไมนักปรัชญาถึงจน อริสโตเติลเล่าว่าหน้าหนาวปีหนึ่ง ทาลีสอ่านจากดวงดาวว่าปีหน้ามะกอกจะออกผลมาก เขาเอาเงินที่มีไปวางมัดจำเช่าเครื่องบีบมะกอกทั้งหมดในเมืองมิเลทัสและเกาะคิออสไว้ในราคาถูก เพราะยังไม่มีใครแข่ง

   พอถึงหน้าเก็บเกี่ยว ทุกคนต้องการเครื่องบีบพร้อมกัน เขาก็ปล่อยเช่าในราคาที่ตัวเองตั้ง ได้กำไรมากมาย อริสโตเติลสรุปว่าทาลีสพิสูจน์ว่านักปรัชญารวยได้ง่าย ๆ ถ้าอยากรวย แต่นั่นไม่ใช่สิ่งที่พวกเขาสนใจ และเล่าเรื่องนี้เป็นตัวอย่างแรก ๆ ของการผูกขาด

   ที่มาโบราณ: อริสโตเติล Politics 1259a

3. 

   เล่าต่อกันมา

   มองดาวจนตกบ่อ

   เพลโตเล่าผ่านปากโสกราตีสว่า ทาลีสเดินแหงนมองดาวจนตกลงไปในบ่อ หญิงรับใช้ชาวเธรซที่เห็นเหตุการณ์แซวว่า อยากรู้เรื่องบนฟ้านักหนา แต่ไม่เห็นสิ่งที่อยู่ตรงหน้าตัวเอง

   เพลโตใช้เรื่องนี้ล้อนักปรัชญาทั้งหลาย แต่ก็อาจมีเค้าจริง ทาลีสเป็นนักดูดาวตัวยง มีบันทึกว่าเขาแนะให้ชาวเรือใช้กลุ่มดาวหมีเล็กหาทิศเหนือ ซึ่งแม่นกว่ากลุ่มดาวหมีใหญ่ที่ชาวกรีกใช้กันมาก่อน

   ที่มาโบราณ: เพลโต Theaetetus 174a; คัลลิมาคัส อ้างใน ดีโอจีนีส แลเอร์เชียส I.23

4. 

   ราว 547–545 ปีก่อน ค.ศ.เล่าต่อกันมา

   ที่ปรึกษาบ้านเมือง

   ตอนที่จักรวรรดิเปอร์เซียกำลังแผ่อำนาจเข้ามา เฮโรโดตัสเล่าว่าทาลีสเสนอให้เมืองต่าง ๆ ในไอโอเนียรวมกันเป็นสหพันธ์ มีสภากลางที่เมืองเทโอส แต่ละเมืองยังปกครองตัวเองได้ เป็นความคิดแบบรัฐรวมที่มาก่อนยุคของมันมาก แต่ไม่มีใครทำตาม และไอโอเนียก็ตกเป็นของเปอร์เซียทีละเมือง

   อีกเรื่องที่ชาวกรีกเล่ากันคือ ทาลีสช่วยกองทัพของกษัตริย์โครอีซัสข้ามแม่น้ำฮาลีสด้วยการขุดคลองแยกแม่น้ำเป็นสองสายให้ตื้นพอเดินข้าม เรื่องนี้เฮโรโดตัสเองก็บอกว่าไม่เชื่อ เพราะเขาคิดว่าตอนนั้นมีสะพานอยู่แล้ว

   ที่มาโบราณ: เฮโรโดตัส Histories I.75, I.170

5. 

   ราว 546 ปีก่อน ค.ศ.เล่าต่อกันมา

   จากไปที่สนามแข่ง

   ดีโอจีนีส แลเอร์เชียสเล่าว่าทาลีสตายตอนแก่มากแล้ว ระหว่างนั่งดูการแข่งขันกีฬากลางแดด เพราะความร้อน ความกระหาย และความอ่อนเพลีย

   ที่มาโบราณ: ดีโอจีนีส แลเอร์เชียส I.39

สายความคิด