เลิกเมื่อไหร่ถึงจะไม่เรียกว่ายอมแพ้ นักปรัชญาเสนอ "คุณค่าเชิงสำรวจ" ของการเลิก ที่วัฒนธรรมสู้ไม่ถอยมองข้าม

หลังพยายามสามปีและถูกปฏิเสธจากมหาวิทยาลัยอเมริกันกว่า 20 ครั้ง มาริโอ ฮัวเรซ-การ์เซีย (Mario I Juarez-Garcia) ถามตัวเองว่าควรเลิกฝันจะเป็นนักปรัชญาไหม ปัจจุบันเขาเป็นอาจารย์ภาควิชาปรัชญา มหาวิทยาลัยทูเลน (Tulane) ในสหรัฐฯ และเขียนใน Psyche ว่า คำถามที่ถูกไม่ใช่ "เลิกตอนไหนคุ้มที่สุด" แต่คือ "ถ้าฉันเลิก ฉันจะรู้จักตัวเองมากขึ้นไหม"

สูตรที่ใช้ไม่ได้จริง

ในทางทฤษฎี คำตอบง่าย เลิกเมื่อประโยชน์ที่คาดว่าจะได้จากการเลิกมากกว่าการทำต่อ แต่ในชีวิตจริง ตัวเลขพวกนั้นเป็นแค่การเดาตามนิสัยของแต่ละคน แล้วคำถามอื่นก็ตามมา ถ้าครั้งหน้าคือครั้งที่สำเร็จล่ะ ความพยายามที่ผ่านมาจะสูญเปล่าไหม แล้วคนที่ยอมแพ้คือคนแบบไหน

ยิ่งยากขึ้นเมื่อรอบตัวเต็มไปด้วยเรื่องเล่าของคนที่ล้มแล้วลุกจนชนะ คำว่า "ขี้แพ้" กับ "คนยอมแพ้" กลายเป็นคำด่า นักปรัชญาหลายคนก็หนุนวัฒนธรรมนี้ เช่น โรเบิร์ต โนซิก (Robert Nozick) ที่มองว่าการให้เกียรติความพยายามในอดีตช่วยสร้างพันธะให้ไปถึงเป้าหมายระยะยาว หรือแนวคิดที่ให้เริ่มโครงการระยะยาวด้วยความเชื่อมั่นว่าจะสำเร็จ แม้หลักฐานจะบอกตรงข้าม

คุณค่าที่ถูกซ่อน

ฮัวเรซ-การ์เซียชี้ว่า ปัญหาของวัฒนธรรมสู้ไม่ถอยคือมันซ่อนสิ่งที่มันปฏิเสธ นั่นคือ คุณค่าเชิงสำรวจของการเลิก (exploratory value of giving up) การเลิกอาจเผยทักษะ ข้อจำกัด และความหลงใหลที่เรารู้ไม่ได้เลยก่อนจะล้มเหลว

เขายืมภาพเปรียบของซาราส สาราสวตี (Saras Sarasvathy) นักทฤษฎีผู้ประกอบการ เรื่องการเลือกมื้อเย็น

• แบบตำรา: เลือกเมนูจากหนังสือ ไปซื้อวัตถุดิบ ทำตามสูตร เป้าหมายกำหนดวิธีการ ถ้าไม่สำเร็จแปลว่าพยายามไม่พอ
• แบบเปิดตู้: ดูก่อนว่าในตู้มีอะไร แล้วด้นสด วัตถุดิบกำหนดเมนู

ผู้ประกอบการที่ประสบความสำเร็จมักทำแบบที่สอง ลองแล้วล้มจนรู้ว่าตัวเองทำอะไรได้ดี แล้วค่อยมุ่งมั่น เป้าหมายในชีวิตก็คล้ายวัตถุดิบที่ยังไม่รู้จัก ต้องลองก่อนจึงรู้ว่าใช้ได้ไหม โอกาสที่เป้าหมายแรกตอนวัยรุ่นจะเติมเต็มชีวิตตอนโตมีมากแค่ไหน

นักปรัชญาเดวิด ชมิดซ์ (David Schmidtz) เรียกเป้าหมายแรก ๆ แบบนี้ว่า เป้าหมายแบบผดุงครรภ์ (maieutic ends) คือเป้าหมายที่ทำหน้าที่ทำคลอดเป้าหมายอื่น มันเป็นของชั่วคราวที่ช่วยนำทางการค้นหา

บางครั้งที่ต้องเปลี่ยนคือตัวเรา

บางครั้งความล้มเหลวไม่ได้สอนเรื่องตัวเรา แต่สอนเรื่องสภาพแวดล้อม เช่น หญิงสาวจากชนบทที่ไม่มีทุนเรียนมหาวิทยาลัย หรือนักเขียนที่เขียนภาษาถิ่นแล้วรู้ว่าผู้อ่านจะมีน้อย ฮัวเรซ-การ์เซียยกคำของเดการ์ต (Descartes) ว่า "พยายามเอาชนะตัวเองมากกว่าโชคชะตา และเปลี่ยนความปรารถนาของตัวเองมากกว่าเปลี่ยนระเบียบของโลก"

เรื่องจบของผู้เขียน

เขาเลือกเลิก ไม่ต่อสัญญาอาจารย์พิเศษในเม็กซิโกซิตี และไปรับงานออฟฟิศของเพื่อน แต่ผ่านไปแค่สัปดาห์เดียวก็ทนไม่ได้ เพราะงานนั้นน่าเบื่อจนแย่กว่าความเจ็บจากการถูกปฏิเสธ เขาจึงรู้ว่าสิ่งที่ขับเคลื่อนเขาคือการทำปรัชญา สิ่งที่ต้องเลิกจริง ๆ คืองานออฟฟิศ เขาสมัครต่ออีกสองปี จนได้เข้าเรียนที่มหาวิทยาลัยแอริโซนา

เขาไม่ได้สรุปว่าความอดทนชนะ แต่บอกว่าเขารู้ว่าอะไรขับเคลื่อนตัวเอง เพราะ ได้ลองเลิกอยู่หนึ่งสัปดาห์ และเติมท้ายประโยคดังของนีทเชอว่า "สิ่งที่ไม่ฆ่าเรา ทำให้เราแข็งแกร่งขึ้น" ว่า สิ่งที่ไม่ได้ทำให้เราแข็งแกร่งขึ้น ก็อาจสอนให้เรารู้ว่าเราเป็นใคร

ข้อควรรู้

นี่เป็นความเรียงเชิงปรัชญาจากประสบการณ์ส่วนตัวของผู้เขียน ไม่ใช่งานวิจัยเชิงประจักษ์ และเรื่องของเขาเป็นเรื่องที่จบดี คนที่ลองเลิกแล้วไม่ได้กลับมาก็อาจได้บทเรียนอีกแบบ ซึ่งเขาเองก็ยอมรับ

มองจากคนไทย

สังคมไทยมีทั้งคำสอนให้ "อดทน" และคำว่า "ปล่อยวาง" อยู่คู่กัน ความเรียงนี้ชวนมองว่าสองอย่างไม่ได้ขัดกัน การปล่อยวางเป้าหมายที่เลือกตอนยังไม่รู้จักตัวเอง อาจเป็นขั้นหนึ่งของการค้นหาสิ่งที่ควรอดทนจริง ๆ คนรุ่นใหม่ที่ลาออกบ่อยหรือเปลี่ยนสายเรียน อาจไม่ได้ "ไม่อดทน" เสมอไป แต่อาจกำลังเปิดตู้ดูวัตถุดิบของตัวเองอยู่

อ่านต่อเรื่องคุณค่าของสิ่งที่ "ไม่มีประโยชน์" ได้ที่ ต้นไม้ไร้ประโยชน์ของจวงจื่อ